Dwudziesty września to w polskim kalendarzu Dzień Przedszkolaka — święto wpisane w polską tradycję pedagogiczną od 2013 roku, ustanowione przez Sejm jako wyraz uznania dla wczesnej edukacji. Dla wielu polskich przedszkoli jest to po prostu okazja do imprezy, do zabawy, do zdjęć grupowych. Dla nas — jeden z najważniejszych dni całego roku. Bo to jest dzień, w którym nasi nowi Krasnoludkowie zostają oficjalnie pasowani na Skrzaty, Elfy lub Mędrki — w zależności od grupy wiekowej. To jest moment, który zostanie z nimi na lata.
W tym artykule chcemy opowiedzieć Państwu, jak wygląda nasz Dzień Przedszkolaka, jak konkretnie pasujemy Dzieci na Skrzaty, Elfy i Mędrki, i dlaczego ten z pozoru zabawowy rytuał jest jedną z najgłębszych pedagogicznych decyzji, jakie podejmujemy każdego roku.
Dzień Przedszkolaka — co to za święto
Polski Dzień Przedszkolaka (20 września) został ustanowiony przez Sejm w 2013 roku. Idea była prosta: dać wczesnej edukacji rangę, która jej się należy. Przedszkole nie jest „opieką”, podczas gdy rodzice są w pracy. Przedszkole jest miejscem, w którym Dziecko buduje fundamenty całego późniejszego życia — emocjonalnego, poznawczego, społecznego. Zasługuje na święto.
W naszym przedszkolu obchodzimy ten dzień zawsze z całą grupą — od najmłodszych Skrzatów po najstarsze Mędrki. Wcześniej, w pierwszym tygodniu września, każda nowa Krasnoludek przychodząca do przedszkola jest przyjmowana, ale jeszcze nieformalnie. Dopiero w Dzień Przedszkolaka — po dwóch tygodniach przeżytych już w grupie — odbywa się oficjalne pasowanie.
Co konkretnie się dzieje 20 września
Nasz Dzień Przedszkolaka to całodniowa zabawa o wątłym, ale ważnym scenariuszu. W tym roku tematyką był „Czarodziej Wiewiórka” — postać, którą wymyśliła pani Justyna na bazie polskich opowieści o leśnych skrzatach.
Dzień zaczął się od listu, który leżał na środku każdej sali. List od Czarodzieja Wiewiórki — w starannym, kaligraficznym stylu, na pożółkłym papierze, z autentycznym łuskiem orzecha jako pieczęcią. „Drogie Krasnoludki, rzucam na Was czary. Aby udowodnić, że jesteście godni nazywać się prawdziwymi Skrzatami, Elfami albo Mędrkami, musicie pokonać moje zadania”. I lista wyzwań.
Pierwsze wyzwanie — tor przeszkód. W każdej grupie inny, dostosowany do wieku. Skrzaty czołgały się pod stołem, balansowały na krawędzi materaca, wspinały się na małą drabinkę. Elfy miały bardziej wymagający tor — przejście między rozstawionymi krzesłami z workiem ziarna w dłoni, podtrzymywanie balonika tylko nogami, sztafeta z sąsiadem. Mędrki musiały rozwiązywać zadania logiczne pomiędzy etapami toru. Każdy etap był okazją do testowania motoryki, koordynacji, współpracy.
Drugie wyzwanie — rozwiązywanie zagadek. „Co to za stworzenie? Ma długie uszy, lubi marchewkę, skacze”. „Co rośnie w lesie? Jest kwadratowe, zielone, lubi rosnąć w cieniu”. (Mech!). Każda zagadka, którą Krasnoludki rozwiązały, dawała im jedną literę z hasła końcowego.
Trzecie wyzwanie — praca zespołowa. Tutaj dzieci musiały razem ułożyć obrazki z kawałków, znaleźć ukryte przedmioty współpracując, przekazać sobie informacje bez słów. Ten element jest dla nas szczególnie ważny — bo Dzień Przedszkolaka jest też pierwszym dniem, w którym nowo dołączeni Krasnoludkowie naprawdę muszą zacząć współpracować z rówieśnikami.
Czwarte wyzwanie — stworzenie magicznej mikstury. To była ulubiona część dnia. Każde Dzieciątko dostało plastikową miseczkę. Wsypywało do niej składniki, które pani podawała — łyżkę kolorowego piasku, łyżkę soli z barwnikiem, kropelkę olejku, garść konfetti. Mieszało, ugniatało, dolewało wody. Powstała pachnąca, kolorowa masa sensoryczna — zupełnie inna w każdej miseczce, bo każde Dziecko dosypywało po swojemu. To była magiczna mikstura każdego z osobna.
Po wykonaniu wszystkich wyzwań przyszedł moment kulminacyjny — pasowanie. W każdej grupie pani-pasowniczka, z miecz-kijem-różdżką w dłoni, wzywała każdego Dziecka po imieniu. Dziecko podchodziło. Pani dotykała różdżki delikatnie do ramienia. „Pasuję Cię, Hanno, na Skrzata Skrzackiej Sali”. Albo: „Pasuję Cię, Marku, na Mędrka Najstarszej Grupy”. I każdy nowo pasowany dostawał medal z imieniem swojej grupy. Niektóre Krasnoludki były tak wzruszone, że łza pojawiała się w oku. Inne uśmiechały się tak szeroko, że wyglądało to jakby twarz miała się rozjechać. Wszystkie były szczęśliwe.
Co buduje się w Dziecku podczas pasowania
Tożsamość grupowa. Dziecko, które zostaje pasowane, zostaje formalnie włączone w społeczność. „Jestem Skrzatem”. „Należę do tej grupy”. „Mam na ciało kogoś, do kogo należę”. Dla pięciolatka to jest niezwykle ważne — być częścią grupy, mieć etykietę, być rozpoznawanym. Nasze pasowanie nadaje temu dziecięcemu pragnieniu konkretną, ceremonialną formę. A formy, jak wiadomo, działają silnie nawet jeśli są niewielkie.
Poczucie zasłużenia. Kluczowe w naszym pasowaniu jest to, że nie jest ono „darmowe”. Trzeba na nie zapracować — przez wykonanie wyzwań, przez współpracę, przez wysiłek. Dziecko, które dostaje medal, naprawdę go zasłużyło. To buduje silne poczucie skuteczności i samooceny — „dałam radę, jestem dzielna”.
Drama jako narzędzie pedagogiczne. Czarodziej Wiewiórka, którego nikt nigdy nie widział, ale którego listy i zadania są realne — to klasyczna technika pedagogiki dramatycznej. Dziecko żyje w narracji, w której gra rolę bohatera. Postać Czarodzieja jest tu jak nauczyciel niewidzialny — daje wyzwania, ale nie obecnością, tylko narracją. Dziecko czuje się jak prawdziwy uczestnik bajki.
Wspólnota międzypokoleniowa. Skrzaty obserwują, jak są pasowane Mędrki. Mędrki obserwują, jak pasujemy Skrzatów. Każde Dziecko widzi nie tylko siebie — widzi też przyszłość siebie (jak będę pasowane na Elfa, kiedy podrosnę?). Albo przeszłość siebie (rok temu też tak byłam pasowana). Z takich obserwacji buduje się poczucie ciągłości, etapowości, długofalowego rozwoju.
Przeżycie emocjonalne. Każda silna emocja u pięciolatka zostaje w pamięci szczególnie głęboko. Pasowanie to dzień, w którym Dziecko przeżywa: ekscytację (wyzwania), niepokój (czy dam radę?), radość (dałam radę!), dumę (jestem oficjalnie Skrzatem!), wzruszenie (różdżka dotyka ramienia). Sześć tygodni później, kiedy zapytamy Krasnoludki, co najlepiej zapamiętały z września — większość mówi: „pasowanie”.
Dlaczego trzy grupy: Skrzaty, Elfy, Mędrki
W naszym przedszkolu jest tradycja trzech grup wiekowych z mitycznymi nazwami. Skrzaty to najmłodsi (2-3 lata). Elfy to grupa średnia (4-5 lat). Mędrki to najstarsi (5-6 lat) — przedszkolacy „zerówkowi”, którzy w przyszłym roku idą do szkoły.
Dlaczego nazwy mityczne, a nie po prostu „grupa najmłodsza”, „grupa średnia”? Bo dla pięciolatka „Skrzat”, „Elf” czy „Mędrek” to nie jest tylko nazwa — to jest tożsamość, którą Dziecko może poczuć w sercu. „Jestem Skrzatem”. To jest postać z bajki, którą Dziecko zna i kocha. To jest etykieta, która dodaje siły. To jest też zapowiedź drogi — bo Skrzaty wiedzą, że za rok zostaną Elfami, a Elfy wiedzą, że za rok będą Mędrkami.
Każda grupa ma swój kolor (Skrzaty pomarańczowy, Elfy fioletowy, Mędrki zielony), swoją postać przewodnią, swoje pieśni, swoje tradycje. Kiedy spotykamy się w hallu albo na placu zabaw, dzieci się rozpoznają — „a ty jesteś Skrzatem, a my jesteśmy Mędrkami!”. To budowanie wzajemnej znajomości jest dla rocznego Dziecka cenne tak samo, jak nauka liter.
Co Rodzic może zrobić, żeby wesprzeć ten moment
Pasowanie ma największą wagę, kiedy jest też świętowane w domu. Kilka pomysłów:
— Świąteczna kolacja. Tego wieczoru zróbcie coś szczególnego — ulubione danie Dziecka, deser, świece. Niech to będzie inny wieczór niż wszystkie inne.
— Pokażcie, że to jest ważne. „Zostałeś dziś pasowany na Skrzata. To jest naprawdę ważne. Jestem z Ciebie dumny”. Te słowa, powiedziane wprost, działają silnie. Dziecko czuje, że to, co przeżyło, ma wagę także dla najbliższych.
— Zachowajcie medal. Niech medal nie pójdzie na półkę za miesiąc. Niech wisi w widocznym miejscu — na ścianie nad biurkiem, na drzwiach pokoju, w widocznej szufladzie. Każde spojrzenie Dziecka na medal jest powtórnym przeżyciem ważnego momentu.
— Opowiadajcie potem. „A pamiętasz, jak Cię pasowali na Skrzata?”. Te wspomnienia, do których wracacie razem przez kolejne lata, budują rodzinną historię.
— Nie porównujcie do rodzeństwa. „Twój brat został pasowany rok temu na Elfa”. Każde Dziecko zasługuje na własne przeżycie, własną historię, własną dumę. Porównania je rozcieńczają.
Co zostaje po Dniu Przedszkolaka
Tygodnie po naszym Dniu Przedszkolaka w sali Skrzatów wciąż wisi plakat z medalami. Kolejny rok, kolejne pasowanie, kolejna grupa Skrzatów. W mojej pracy — bo piszę to jako wieloletnia pedagog — najczęściej wspominanym dniem przez absolwentów, którzy wracają na nas pozdrowić jako uczniowie pierwszej klasy, jest właśnie Dzień Przedszkolaka. „Pamiętam, jak mnie pasowali na Mędrka. Trzymałam wtedy w dłoni medal i czułam, że jestem ważna”.
I to dokładnie jest sens tego rytuału. Nie chodzi o medal. Nie chodzi o tor przeszkód. Nie chodzi nawet o Czarodzieja Wiewiórkę. Chodzi o to, że Dziecko, w jednym konkretnym dniu, dostaje od dorosłych wyraźny sygnał: „widzimy Cię, jesteś ważny, należysz do nas, gratulujemy”. Z takich sygnałów buduje się dorosłe poczucie wartości.
I dlatego co roku, dwudziestego września, podejmujemy ogromny wysiłek, żeby ten dzień był naprawdę wyjątkowy. Bo wiemy, że to się Dzieciom odpłaca przez kolejnych trzydzieści, czterdzieści, pięćdziesiąt lat życia.