Pewnego wrześniowego dnia do naszego przedszkola weszła pewna Pani. Miała na sobie suknię w kolorach ognia — czerwoną, pomarańczową, brunatną. Na głowie nosiła wianek z liści i jarzębiny. W koszyku trzymała kasztany, żołędzie, szyszki. I była smutna.
„Krasnoludki, kochane Krasnoludki” — powiedziała cicho — „Boję się, że już mnie nikt nie lubi. Lato przyszło i wszyscy się cieszyli. Wiosna idzie i wszyscy będą czekali. A ja? Ja jestem szara. Mokra. Szybko ciemnieje wieczorem. Czy chcecie, żebym została?”.
Skrzaty otworzyły oczy. Elfy się uśmiechnęły. Mędrki popatrzyły po sobie i jednym chórem powiedziały — TAK. Kochamy cię, Pani Jesieni. Zostań.
Ten moment — i wszystko, co zdarzyło się potem przez następną godzinę — był jednym z najpiękniejszych wczesnoszkolnych pedagogik, jakie znamy. W tym artykule chcemy z Państwem porozmawiać o tym, dlaczego personifikujemy pory roku. Dlaczego Pani Jesień przychodzi do nas każdego września. I co dokładnie buduje się w głowie Dziecka, kiedy traktuje porę roku jak prawdziwą osobę.
Personifikacja — narzędzie najmłodszego mózgu
Personifikacja, czyli nadawanie nieludzkim rzeczom ludzkich cech, jest jednym z najnaturalniejszych ruchów dziecięcego mózgu. Trzylatek, który mówi do pluszowego misia jak do kolegi, robi dokładnie to. Czterolatek, który pisze list do księżyca, robi to samo. Pięciolatek, który nazywa swoją zabawkę i pyta, czy zabawka jest głodna, też.
Dla dorosłego umysłu jest to czasem zabawne, czasem wzruszające, ale często zostaje potraktowane jako „etap rozwojowy do przetrwania”. W naszym przedszkolu uważamy zupełnie inaczej. Personifikacja nie jest etapem do przetrwania — jest jedną z najpotężniejszych zdolności poznawczych, które dziecko rozwija. I którą my chcemy świadomie wykorzystać.
Bo personifikacja w głowie dziecka uruchamia kilka rzeczy naraz. Po pierwsze — empatię. Dziecko, które traktuje przedmiot lub abstrakcję jak osobę, ćwiczy zdolność wyobrażania sobie cudzych emocji. Po drugie — narrację. Personifikacja łączy się z budowaniem opowieści. Po trzecie — pamięć. Treści, które dziecko poznaje jako „relację z postacią”, zostają znacznie głębiej zakorzenione niż treści podawane jako abstrakcyjne fakty.
Pora roku jest do tego idealnym kandydatem. Bo pora roku ma swoje cechy, własną osobowość, własny rytm. Łatwo z niej zrobić Panią. Łatwo nadać jej głos. Łatwo zaprosić ją do przedszkola.
Dlaczego akurat smutna
Zwróćmy uwagę na ważny szczegół naszej narracji. Pani Jesień nie przychodzi triumfalna. Nie przychodzi piękna i pełna siebie. Przychodzi zmartwiona. Boi się, że jej nie chcemy. Boi się, że woli się od niej Lato albo Wiosnę.
Ten szczegół nie jest przypadkowy. To bardzo świadoma decyzja pedagogiczna. I chcemy ją Państwu wyjaśnić, bo dla nas jest fundamentalna.
Każde przedszkolne dziecko zna uczucie, które niesie ze sobą Pani Jesień. Uczucie, że ktoś nas nie lubi. Uczucie, że ktoś inny jest fajniejszy. Uczucie, że trzeba zabiegać o czyjąś sympatię. Te uczucia są w przedszkolnym wieku codzienne — Skrzaty rywalizują o względy Pani, Elfy zazdroszczą sobie zabawek, Mędrki czasem czują się gorsze od siebie nawzajem.
Pani Jesień, która przychodzi smutna, daje dziecku coś bardzo cennego — model osoby, która zwraca się o pomoc. To, że ktoś dorosły potrafi powiedzieć „boję się, że nie jestem lubiany” jest dla dziecka rewelacją. Bo zwykle dorośli udają, że są pewni siebie, kompetentni, wszystko w porządku. Pani Jesień łamie tę konwencję. I uczy dzieci, że można być pełną emocji osobą — i że nie trzeba tego ukrywać.
To jest pedagogika emocjonalna w czystej postaci. Dziecko, które nauczy się przyjmować smutną Panią Jesień, łatwiej zaakceptuje swoje własne smutki. Dziecko, które pomoże Pani Jesieni — łatwiej pomoże koledze, gdy ten się boi. Dziecko, które dosłownie zobaczy, że smutek można pokonać czułością i wspólnotą — będzie umiało to robić sobie samemu, gdy będzie dorosłe.
I jeszcze jedno — Pani Jesień, która zmartwiona pyta „czy chcecie, żebym została”, uczy dzieci ważnej prawdy o przemijaniu. Bo Pani Jesień rzeczywiście odejdzie. Po dwóch miesiącach wszystko zmieni się w zimę. Przyjdzie ktoś inny — Pani Zima, w naszej narracji. To pomaga dziecku oswoić zmianę. Każda pora roku jest gościem na chwilę. Każda jest wartościowa, nawet jeśli nie zostanie na zawsze.
Co konkretnie się działo
Pani Jesień, kiedy została u nas, nie próżnowała. Razem z Krasnoludkami zaczęła pracować nad rzeczą, która jest sercem każdej naszej jesieni — Skarbnicą Jesieni.
Najpierw wyszłyśmy razem do ogrodu. Pani Jesień, idąc obok Krasnoludków, pokazywała im, gdzie szukać. „Tu są moje kasztany. Tu jarzębina. Tu pierwsze suche liście. To wszystko są moje skarby — chodźcie zobaczyć”. Każde Dziecko miało koszyczek. Każde zbierało, co znalazło. Po godzinie wszystkie koszyki były pełne.
Wróciły do sali. Pani Jesień zachęciła do stworzenia wianków. „Razem zrobimy najpiękniejsze wianki — każdy taki, jak chcecie wy”. Pani pokazywała, jak zacząć. Reszta była już dziełem dzieci. Każde Skrzaty wybierało swoje skarby. Każde nawlekało, układało, wiązało. Niektóre wianki były gęste, kolorowe, pełne. Inne były minimalistyczne — kilka liści, dwa kasztany, koniec. Każdy był osobisty. Każdy miał swoją historię.
Potem była kolacja w pracowni. Z herbaty z miodu. Z chleba z naszej kuchni. Pani Jesień siedziała razem z Krasnoludkami przy stole. Opowiadała. Słuchała. A na koniec, kiedy już zachód słońca robił się coraz wcześniej, podziękowała.
„Krasnoludki, dzięki wam czuję się kochana. Zostanę u was tak długo, jak chcecie. A potem oddam was Pani Zimie. I powiem jej, że tu jest dom — w którym pory roku są kochane”.
Każde Dziecko, kiedy wracało z przedszkola, opowiadało Mamie o Pani Jesieni. Niektóre Mamy potem dzwoniły do nas, prosząc, żebyśmy potwierdziły, że to nie sen. Bo dziecko mówiło tak, jakby Pani Jesień była prawdziwa.
Dla nas to jest najpiękniejszy dowód, że pedagogika zadziałała.
Co buduje się w głowie Dziecka
Pierwsza rzecz — zaufanie do narracji. Dziecko, które słucha całej tej opowieści — z Panią Jesienią smutną, ze wspólnym zbieraniem skarbów, z wiankami, z herbatą, z pożegnaniem — przeżywa kompletny łuk dramaturgiczny. Wprowadzenie. Konflikt (smutek Pani Jesieni). Akcja (pomoc dzieci). Rozwiązanie (Pani Jesień radosna). Zakończenie (obietnica zimowego ciągu dalszego). To jest struktura, której uczy się świat — od literatury, przez kino, po dorosłe rozmowy.
Dziecko, które od trzeciego roku przeżywa takie kompletne narracje, ma w sobie wzór, który będzie używać na całe życie. Czytając książkę. Pisząc list. Opowiadając historię. Rozumiejąc film. Uczestnicząc w rozmowie. Zawsze będzie miało w głowie wzorzec — coś się zaczyna, coś się komplikuje, coś się rozwiązuje. To jest fundament rozumienia świata.
Druga rzecz — empatia rozszerzona. Krasnoludki, które poczuły smutek Pani Jesieni, ćwiczyły empatię w wyższej, abstrakcyjnej postaci. Bo Pani Jesień nie jest człowiekiem. Nie ma ciała. Nie ma rodziny. Jest porą roku, którą dorosły umysł rozumie jako abstrakcję meteorologiczną. A dziecko, dzięki personifikacji, może empatyzować nawet z porą roku.
Ta zdolność rozszerzonej empatii — empatii wobec abstrakcji, wobec stworzeń, wobec idei — jest dla nas niezwykle ważna. Bo dorosły, który umie empatyzować szeroko, jest zdolny do troski o świat, który go przekracza. O środowisko. O klimat. O obce kultury. O przyszłe pokolenia. Te wszystkie obiekty empatii są abstrakcjami — nie da się ich zobaczyć, nie da się ich dotknąć. Ale można je kochać. I tę zdolność uczymy od trzeciego roku — przez Panią Jesień, przez Pana Robótkę, przez Smoka Wawelskiego.
Trzecia rzecz — sezonowość zinternalizowana. Dziecko, które każdego września wita Panią Jesień, każdego grudnia Panią Zimę, każdej wiosny Pana Wiosennego, każdego lata Pana Lata — wewnętrznie internalizuje rytm roku. Nie jako kalendarzową abstrakcję — jako relacyjną sekwencję. Każda pora ma swoje miejsce. Każda jest gościem. Każda przychodzi i odchodzi.
Ten model jest ważniejszy, niż się wydaje. Bo dorosły, który wewnętrznie czuje rytm roku, lepiej radzi sobie ze zmianą i przemijaniem. Łatwiej akceptuje, że jedne fazy życia odchodzą, a inne przychodzą. Łatwiej cieszy się tym, co teraz, wiedząc, że to nie ostatnie. Łatwiej tęskni za tym, co minęło, wiedząc, że wróci. Cykliczność życia, dorosła mądrość — buduje się od dziecka, z porami roku jako pierwszą lekcją.
Czwarta rzecz — magia, która ma sens. Tu chcemy być z Państwem szczerzy. My, dorośli, wiemy, że Pani Jesień nie istnieje. To Pani z naszego przedszkola w przebraniu. Po godzinie wraca do swoich obowiązków. Pani Jesień jako postać jest stworzeniem naszej narracji — niczym więcej.
Ale dla dziecka pięcioletniego — i to jest kluczowe — ta różnica nie ma znaczenia. Pani Jesień jest dla niego tak prawdziwa, jak każda inna osoba, którą spotkało w życiu. Bo dla dziecka w wieku przedszkolnym świat magiczny i świat realny nie są jeszcze rozdzielone. Magia jest dostępna. Magia jest tutaj. I właśnie dlatego ten okres rozwojowy jest tak cenny — bo dziecko jeszcze potrafi w pełni przeżywać rzeczy, których dorosły umysł już nie umie.
W naszym przedszkolu chronimy tę zdolność. Nie psujemy magii pytaniem „a czy myślisz, że Pani Jesień to była naprawdę Pani z przebrania?”. Magia jest dla dziecka funkcjonalnym narzędziem. Pozwala mu przeżywać świat głębiej, niż mu pozwoli racjonalność dorosła. I dopiero wtedy, kiedy dziecko samo zacznie pytać — w szóstym, siódmym, ósmym roku — odpowiadamy delikatnie. Ale do tego momentu — magia żyje.
Co rodzic może zrobić
Pierwsza praktyka — opowiadanie pór roku jako postaci. Niech państwo nazywają je z dużej litery. Pani Jesień. Pan Październik. Pani Pierwsza Mgła. Pan Mróz. Każda taka postać daje porze roku osobowość. A osobowość daje dziecku coś, na czym może oprzeć swoją relację z czasem.
Druga praktyka — codzienne zauważanie. Niech państwo, idąc na spacer, mówią dziecku: „Patrz, Pan Październik znowu pomalował drzewo na czerwono”. „Pani Mgła była dziś u nas rano, zostawiła kropelki na trawie”. To są drobiazgi, ale układają się w spójny wzorzec — świat ma swoich gości, świat jest pełen postaci.
Trzecia praktyka — rytuały sezonowe. Witanie wiosny pierwszą gałązką. Żegnanie zimy ostatnim śniegowym bałwanem. Niech każda pora roku ma swój rytuał — własną wycieczkę, własne potrawy, własną piosenkę. Te rytuały zostają w pamięci dziecka jako kotwice. Latam za dwadzieścia lat, kiedy nasi dorośli będą mieli własne dzieci, te same rytuały wrócą.
Czwarta praktyka — rozmowa o emocjach pór roku. „Co by powiedziała Pani Jesień, gdyby wiedziała, że dziś jej nie zauważyłeś?”. „Co by zrobił Pan Mróz, gdyby chciał ci pokazać coś szczególnego?”. Te pytania uruchamiają w dziecku empatię i wyobraźnię równocześnie. Można takie rozmowy prowadzić podczas spaceru, w samochodzie, przy obiedzie.
Piąta praktyka — utrzymanie magii. Niech państwo nie spieszą się z rozwiązywaniem dla dziecka pytań typu „a czy Mikołaj jest naprawdę?”. Każde dziecko zapyta wcześniej lub później. Im dłużej dziecko żyje w pełnej wyobraźni — tym lepiej. Magia w pełni rozwinięta między trzecim a siódmym rokiem życia daje dziecku coś, co dorosła racjonalność potem zachowa jako zdolność do twórczości.
Po co to wszystko
Bo nasze Krasnoludki kończą wrzesień z czymś, czego nie da się dostać ze szkoły, ani z aplikacji edukacyjnej, ani z najlepszego programu telewizyjnego. Każde z nich ma w głowie obraz — Pani Jesień przyszła zmartwiona, ale wyszła szczęśliwa. Kochaliśmy ją. Jest u nas u siebie. Wróci.
Ten obraz w głowie dziecka jest pierwszym kamieniem w fundamencie czegoś bardzo ważnego. W fundamencie poczucia, że świat jest pełen postaci, których można pokochać. W fundamencie poczucia, że smutek można rozproszyć czułością. W fundamencie poczucia, że pory roku przychodzą i odchodzą, ale rytuał z nimi zostaje na zawsze.
I jeszcze jedno — w fundamencie wiary, że wyobraźnia ma sens. Że to, co tylko sobie wyobraziliśmy, może być prawdziwe. Że Pani Jesień, choć była Panią z naszego przedszkola w przebraniu, była też naprawdę Panią Jesienią. Bo jeśli wszystkie Krasnoludki ją tak nazwały, jeśli wszystkie wzięły jej smutek na serio, jeśli wszystkie razem stworzyły wianki, by jej dać poczucie domu — to ona naprawdę u nas była.
Tej prawdy nie da się wyjaśnić dorosłym językiem. Ale każde nasze Krasnoludki rozumie to bez słów. I to jest dla nas najpiękniejszy moment pedagogiki — kiedy dziecko zna prawdę, której dorosły już nie zna.
A nauka przez zabawę to coś, co Krasnoludki lubią najbardziej. My także. Zwłaszcza wtedy, kiedy zabawa staje się magią, a magia — życiem.